Кароткае апісанне
Мясцовыя органы ўлады не прадстаўляюць інтарэсы мясцовага насельніцтва і ніяк ад яго не залежаць. Яны ўваходзяць у сістэму дзяржаўнага кіравання і стаяць на абароне інтарэсаў дзяржавы. Існуючая сістэма мясцовай улады стрымлівае ініцыятыву і развіццё мясцовых супольнасцяў. Яна прыводзіць да пашырэння валюнтарызму, безыніцыятыўнасці, безадказнасці і карупцыі на розных узроўнях.
Базавым суб’ектам мясцовага самакіравання павінна стаць самакіруемая тэрытарыяльная супольнасць грамадзян (Грамада). Кожны мясцовы жыхар, як прадстаўнік Грамады, будзе мець магчымасць уплываць на развіццё і ўладкаванне свайго населенага пункта і рэгіёна як непасрэдна, так і праз дэпутатаў. У выніку рэфармавання існуючай сістэмы можа быць дасягнута да 30% эканоміі дзяржаўнага бюджэту. Гэтыя сродкі могуць быць накіраваныя на добраўпарадкаванне, лепшыя дарогі і на іншыя мэты, якія вызначыць мясцовая Грамада.
Праблемы на рашэнне якіх накіраваная рэформа
1. Мясцовая супольнасць не мае магчымасці непасрэдна або праз сваіх прадстаўнікоў у выбарных органах самастойна вырашаць пытанні мясцовага значэння.
2. Мясцовая супольнасць не мае магчымасці планаваць, уплываць і кантраляваць развіццё сваіх адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Яна не можа кантраляваць і ўплываць на мясцовыя фінансы.
3. Выканаўчыя органы адсутнічаюць у сістэме мясцовага самакіравання, акрамя першаснага ўзроўню. Але і на першасным узроўні яны з’яўляюцца непадкантрольнымі ні мясцовай Грамадзе, ані адпаведнаму прадстаўнічаму органу.
4. Непадкантрольнае і непадсправаздачнае мясцовай Грамадзе гіерархічнае мясцовае дзяржаўнае кіраванне (“вертыкаль”) пранізвае ўсю адміністрацыйна-тэрытарыяльную сістэму Беларусі.
Мясцовыя выканаўчыя органы фармуюцца цэнтралізавана, а іх старшыні прызначаюцца. Урад можа кіраваць дзейнасцю гэтых органаў.
Галоўнае месца ў сістэме тэрытарыяльнага кіравання належыць старшыням выканаўчых камітэтаў. Старшыні выканкамаў абласцей і г. Мінска прызначаюцца на пасаду Прэзідэнтам і зацьвяржаюцца сесіяй адпаведнага Савета дэпутатаў. Старшыні раённых і гарадскіх выканкамаў прызначаюцца старшынямі абласных выканкамаў і таксама зацвярджаюцца сесіямі адпаведных Саветаў дэпутатаў.
5. Тры ўзроўні мясцовага кіравання і “мясцовага самакіравання” заснаваны на прынцыпах дэмакратычнага цэнтралізму. Гэта вядзе да дублявання прыняцця і выканання рашэнняў і, як вынік, затратнага фінансавання і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння.
6. Мясцовыя Саветы маюць статус дзяржаўных прадстаўнічых органаў, што прыніжае іх самастойнасць і ролю.
Па законе Саветы маюць статус юрыдычнай асобы, але акрамя пячаткі і мінімальнага штату не маюць нават фармальных атрыбутаў улады (рахунку ў банку, Статута альбо Палажэння, якія рэгламентуюць іх дзейнасць). Саветы не маюць аператыўнага ўплыву на рашэнні мясцовых праблем, фінансава і адміністрацыйна цалкам залежаць ад дзяржаўнай адміністрацыі на мясцовым узроўні.
Прадстаўнічыя органы не маюць сваіх выканаўчых і распарадчых структур, сваіх фінансавых і матэрыяльных сродкаў.
Ні ў адным нарматыўным дакуменце не абазначана адказнасць і справаздачнасць старшынь выканкамаў перад грамадзянамі.
7. Не ўсе адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі маюць свае прадстаўнічыя органы ўлады, што супярэчыць Канстытуцыі.
8. Адсутнічае сістэма падрыхтоўкі кадраў для працы ў галіне мясцовага самакіравання. З праграм ВНУ знікла выкладанне такой дысцыпліны, як муніцыпальнае права.
Асноўныя мэты і задачы рэформы
Мэтай рэформы з’яўляецца дэмакратызацыя і дэцэнтралізацыя кіравання шляхам перадачы на мясцовы ўзровень самакіравання дастатковых паўнамоцтваў і рэсурсаў для павышэння якасці паслуг і набліжэння іх да грамадзян.
Сярод асноўных задач:
– Падзел кампетэнцый паміж органамі дзяржаўнага кіравання на месцах і органамі мясцовага самакіравання.
– Дакладнае размеркаванне задач паміж рознымі ўзроўнямі мясцовага самакіравання, каб выключыць дубляванне, а таксама павялічыць самастойнасць і адказнасць.
– Стварэнне фінансава-эканамічнай асновы мясцовага самакіравання шляхам заканадаўчага замацавання за мясцовымі прадстаўнічымі органамі ўласных бюджэтаў, маёмасці, зямлі і пашырэнне правоў у адносінах мясцовых падаткаў і збораў.
У выніку рэформы мы атрымаем збалансаваную і эфектыўную сістэму лакальнага і рэгіянальнага кіравання з дакладным і лагічным пераразмеркаваннем паўнамоцтваў.
Крокі па рэалізацыі рэформы
1. Замацаванне ў Канстытуцыі правоў грамадзян на ўдзел у прыняцці публічных рашэнняў праз органы мясцовага самакіравання.
Інстытут мясцовага самакіравання дэкларуецца ў якасці адной з асноў канстытуцыйнага ладу нароўні з заканадаўчай, выканаўчай, судовай і прэзідэнцкай галінамі ўлады.
Нарматыўны акт: Канстытуцыя (V раздзел).
2. Суб’ектам мясцовага самакіравання павінна стаць тэрытарыяльная супольнасць грамадзян (Грамада).
Яна мае права рэалізоўваць свае паўнамоцтвы як непасрэдна, так і праз спецыяльна ўтвораныя мясцовыя органы.
Нарматыўны акт: Канстытуцыя, Закон аб мясцовым самакіраванні.
3. Замацаванне самастойнасці органаў мясцовага самакіравання і неўваходжанне іх у сістэму органаў дзяржаўнай улады.
Размежаваць кампетэнцыі розных узроўняў мясцовага самакіравання і дзяржавы.
Пытанні мясцовага значэння будуць вырашацца самастойна і пад сваю адказнасць выключна мясцовым самакіраваннем. Агульнадзяржаўныя пытанні, якія тычацца гэтай жа тэрыторыі, будуць вырашацца выключна органамі дзяржаўнай адміністрацыі, спецыяльна створанымі ўрадам краіны для дадзенай тэрыторыі.
Нарматыўны акт: Канстытуцыя і Закон аб мясцовым самакіраванні.
4. Прызнанне муніцыпальнай (камунальнай) уласнасці самастойнай формай уласнасці.
Прызнанне муніцыпальнай (камунальнай) уласнасці самастойнай формай уласнасці дазволіць закласці эканамічны падмурак дзейнасці мясцовага самакіравання.
Нарматыўны акт: Канстытуцыя і Закон аб мясцовым самакіраванні, адпаведныя Кодэксы, якія закранаюць пытанні ўласнасці.
5. Аб’яднанне першаснага і базавага ўзроўняў мясцовага самакіравання.
Базавы ўзровень самакіравання з’яўляецца найбольш набліжаным да грамадзян. На базавым узроўні павінен канцэнтравацца найбольшы аб’ём паўнамоцтваў, а таксама адэкватны ім аб’ём матэрыяльных і фінансавых сродкаў для рэалізацыі гэтых паўнамоцтваў.
Нарматыўны акт: Канстытуцыя, Закон аб мясцовым самакіраванні.
6. Размежаванне кампетэнцый розных узроўняў мясцовага самакіравання.
Замацаваць за кожным узроўнем выключныя кампетэнцыі па пэўным коле пытанняў мясцовага значэння. Гэта ліквідуе канфліктную мадэль узаемаадносін і гіерархічнасць розных узроўняў мясцовага самакіравання.
Нарматыўны акт: Закон аб мясцовым самакіраванні.
7. Пераход на прапарцыйную або змяшаную сістэму пры выбарах у мясцовыя самакіраванні з магчымасцю прэферэнцый.
Гэта прывядзе да максімальнага ўліку меркаванняў малых груп выбаршчыкаў і магчымасці прадстаўлення іх інтарэсаў у мясцовым органе ўлады. Акрамя таго, зробіць працу мясцовай улады больш эфектыўнай і празрыстай.
Нарматыўны акт: Канстытуцыя, Выбарчы кодэкс.
8. Фармаванне прадстаўнічымі органамі мясцовай улады ўласных выканаўчых органаў.
Прадстаўнічыя органы мясцовага самакіравання павінны мець права самастойна фармаваць мясцовыя выканаўчыя органы і кантраляваць іх працу. Мясцовы выканаўчы орган павінен быць падсправаздачны адпаведнаму прадстаўнічаму органу мясцовага самакіравання, а таксама тэрытарыяльнай супольнасці (Грамадзе).
Нарматыўны акт: Закон аб мясцовым самакіраванні.
9. Узмацненне фінансавай самастойнасці мясцовага самакіравання.
Замацаванне за мясцовым самакіраваннем уласных крыніц даходаў, пашырэнне іх паўнамоцтваў у сферы мясцовага падаткаабкладання, распараджэння муніцыпальнай уласнасцю і прыроднымі рэсурсамі, немагчымасцю цэнтралізаванай канфіскацыі сродкаў з мясцовых бюджэтаў, а таксама стварэння сістэмы выраўноўвання даходаў мясцовых самакіраванняў.
Нарматыўны акт: Закон аб мясцовым самакіраванні, Бюджэтны Кодэкс, Падатковы Кодэкс, Зямельны Кодэкс, Грамадзянскі Кодэкс.
10. Стварэнне Саюзаў і Асацыяцый мясцовых органаў улады па тэрытарыяльных і функцыянальных прыкметах.
Неабходна даць мясцовым органам улады права ўступаць у міжнародныя саюзы і асацыяцыі. Падобная практыка дазволіць больш эфектыўна вырашаць праблемы, якія стаяць перад кожным мясцовым самакіраваннем, а таксама адстойваць правы мясцовых самакіраванняў перад дзяржаўнымі органамі.
Нарматыўны акт: Закон аб мясцовым самакіраванні, Закон аб грамадскіх аб’яднаннях.
11. Гарантыі і стварэнне пераемнасці ў дзейнасці мясцовага самакіравання.
Стварэнне і дзяржаўная рэгістрацыя спецыяльных дакументаў – Статутаў (адзінак мясцовага самакіравання). Гэтыя дакументы рэгламентуюць парадак фармавання і дзейнасць кожнага органа мясцовага самакіравання. Статут павінен замацоўваць правы і абавязкі грамадзян і органаў улады на адпаведнай тэрыторыі і з’яўляцца дакументам, кансалідуючым тэрытарыяльную супольнасць грамадзян.
Нарматыўны акт: Закон аб мясцовым самакіраванні, Грамадзянскі Кодэкс.
12. Вырашэнне спрэчных пытанняў паміж органамі мясцовага самакіравання і дзяржаўнай адміністрацыі выключна праз суды.
Абмежаванне і наступная ліквідацыя адміністрацыйнага, г. зн. пазасудовага парадку вырашэння канфліктаў у сферы мясцовага самакіравання. Адначасова з гэтым неабходна стварэнне адміністрацыйнай юстыцыі (Адміністрацыйны суд) як спецыяльнага судовага інстытута па вырашэнні спрэчных пытанняў і адстойванні правоў грамадзян, юрыдычных асоб, тэрытарыяльных супольнасцяў грамадзян і мясцовых органаў улады ў выпадку прыняцця мясцовымі і цэнтральнымі органамі ўлады рашэнняў або ажыццяўлення дзеянняў, якія парушаюць іх правы.
Нарматыўны акт: Канстытуцыя, Закон аб мясцовым самакіраванні, Кодэкс Рэспублікі Беларусь Аб Судаўладкаванні і Статусе Суддзяў.
13. Стварэнне муніцыпальнай службы.
Муніцыпальная служба ўяўляе сабой асобы від прафесійнай дзейнасці, існаванне якой абумоўлена спецыфікай мясцовага самакіравання як асобага ўзроўню (віду) публічнай улады.
Адмысловы прававы статус органаў і службовых асоб мясцовага самакіравання, у тым ліку муніцыпальных служачых, вызначаецца канстытуцыйнымі прынцыпамі арганізацыі мясцовага самакіравання.
Мясцовая (муніцыпальная) і рэгіянальная адміністрацыі (службы) выконваюць рашэнні і распараджэнні органаў мясцовага самакіравання па мясцовых пытаннях. Яны звязаныя з задавальненнем патрэб грамадзян, але не маюць дачынення да выканання дзяржаўных службовых абавязкаў (кампетэнцый).
Структура органаў мясцовага самакіравання вызначаецца грамадзянамі Грамады самастойна.
Нарматыўны акт: Канстытуцыя, Закон аб мясцовым самакіраванні, Закон аб муніцыпальнай службе.
14. Правядзенне рэформы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу.
Новая мадэль мясцовых органаў улады ўяўляе двухузроўневую (базавую і рэгіянальную) структуру публічнай муніцыпальнай улады арганізацыйна і функцыянальна выведзенай са сферы дзейнасці дзяржаўнай улады.
Нарматыўны акт: Канстытуцыя, Закон аб мясцовым самакіраванні, Закон аб Адміністрацыйна-тэрытарыяльным уладкаванні Рэспублікі Беларусь.
Дарожная карта рэформы:
Першы (пераходным этап) 2-4 гады.
Прымаюцца рашэнні на канстытуцыянальным і заканадаўчым узроўнях.
Беларусь далучаецца да Еўрапейскай Хартыі мясцовага самакіравання.
Уносяцца змены ў Канстытуцыю і адпаведныя Законы.
Ствараецца адпаведнае Міністэрства па рэгіянальным і мясцовым развіцці, на якое і прыйдзецца асноўны цяжар па каардынацыі і рэалізацыі рэформы.
Праводзяцца выбары ў органы мясцовага самакіравання ў адпаведнасці з рэкамендацыямі АБСЕ.
Праводзіцца аналіз паспяховасці ходу рэформаў, прапрацоўваюцца варыянты адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу краіны.
Арганізоўваецца шырокае публічнае абмеркаванне далейшай хады Рэформы мясцовага самакіравання, Адміністрацыйна-тэрытарыяльнай пабудовы і варыянтаў выбарчай сістэмы.
Адначасова прапрацоўваюцца варыянты Рэформаў сацыяльнага забеспячэння , аховы здароўя, адукацыі і іншых сфер.
Другі этап.
На другім этапе праводзіцца адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа з улікам пераходнага перыяду, прымаюцца адпаведныя заканадаўчыя і нарматыўна-прававыя акты. Праводзяцца выбары ў заканадаўчыя органы і прадстаўнічыя органы мясцовага і рэгіянальнага самакіравання на аснове новага Выбарчага Кодэкса.
Органы, якія прымаюць рашэнне
Прэзідэнт, Парламент.
Нарматыўна-прававыя акты
Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь.
Бюджэтны кодэкс.
Выбарчы кодэкс.
Грамадзянскі кодэкс.
Падаткавы кодэкс.
Закон “Аб мясцовым кіраванні і самакіраванні ў Рэспубліцы Беларусь”.
Закон “Аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным уладкаванні”.
Закон “Аб Савеце Міністраў”.
Закон “Аб асновах адміністрацыйных працэдур”.
Закон “Аб Камітэце дзяржаўнага кантролю і яго тэрытарыяльных органах”.