Кароткае апісанне
Прапанаваны Закон «Пра права грамадзян на абскарджанне ў судзе дзеянняў і рашэнняў дзяржаўных органаў, органаў мясцовага кіравання і самакіравання, службовых і іншых асоб, якім даверана выкананне дзяржаўных функцый», нягледзячы на невялікі аб'ём, будзе мець статус канстытуцыйнага і значную ролю ў прававой сістэме. Ён накіраваны на рэалізацыю канстытуцыйных правоў грамадзян і іх судовую абарону. Закон прадугледжвае магчымасць абскарджання ў судзе дзеянняў не толькі дзяржаўных органаў і службовых асоб, але і іншых асоб, якія дзейнічалі па іх указанні. Грамадзяне змогуць абараняць як свае правы, так і правы блізкіх сваякоў, у тым ліку без абавязковага ўдзелу адваката.
Законам прадугледжваецца шырокі пералік дзеянняў, якія можна абскардзіць, уключаючы бяздзейнасць і нефармальныя рашэнні. Асобна адзначаецца магчымасць абароны ад перашкод у рэалізацыі правоў (напрыклад, абмежаванне сувязі з роднымі або доступу да інфармацыі). Разам з тым з-пад дзеяння Закона выключаюцца некаторыя катэгорыі спраў, у тым ліку «вытворчыя скаргі» і справы, якія ўжо разглядаюцца ў судовым парадку.
Закон таксама ўстанаўлівае працэдуру пачынання скаргаў, уключаючы права выбару суда і магчымасць прадстаўніцтва. Прадугледжваецца аплата за падачу скаргі (з магчымасцю яе памяншэння), а таксама права на кампенсацыю шкоды. Кантроль за выкананнем Закона будзе ажыццяўляць Упаўнаважаны па правах чалавека, а за незаконную адмову ў разглядзе скаргаў для суддзяў устанаўліваецца адказнасць.
Праблемы, на вырашэнне якіх накіравана рэформа
У цяперашняй Беларусі грамадзяне, па сутнасці, пазбаўлены магчымасці абскарджваць незаконныя дзеянні і рашэнні органаў улады і іх прадстаўнікоў. У прынцыпе, скаргі можна падаваць па месцы працы «парушальнікаў» або ў вышэйшыя інстанцыі, але няма падстаў спадзявацца на станоўчы вынік.
Між тым, у Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь ёсць шмат норм пра забеспячэнне і абарону правоў грамадзян. Так, у частцы першай артыкула 21 Канстытуцыі запісана: «Дзяржава гарантуе правы і свабоды грамадзян Беларусі, замацаваныя ў Канстытуцыі, законах і прадугледжаныя міжнароднымі абавязацельствамі дзяржавы». Паводле агульнага правіла, не дапускаецца неабгрунтаванае абмежаванне правоў і свабод грамадзян, акрамя дакладна вызначаных выпадкаў (арт. 23 Канстытуцыі).
Фармальныя гарантыі абароны правоў чалавека прапісаны ў артыкуле 59 Канстытуцыі, а менавіта: «Дзяржава абавязана прымаць усе даступныя ёй меры для стварэння ўнутранага і міжнароднага парадку, неабходнага для поўнага ажыццяўлення правоў і свабод грамадзян Рэспублікі Беларусь, прадугледжаных Канстытуцыяй».
Тым самым, дзяржава ў асобе яе органаў і службовых асоб абавязана прымаць меры для поўнага ажыццяўлення правоў і свабод грамадзян, а таксама для іх належнай абароны ў выпадку парушэнняў.
Адваротна, паводле дзейнага заканадаўства адміністрацыйныя спрэчкі (гэта значыць, разгляд скаргаў грамадзян на парушэнне іх правоў з боку органаў улады) рэгулююцца ў межах Грамадзянскага працэсуальнага кодэкса (кіраўнік 29 «Вядзенне па справах, якія ўзнікаюць з адміністрацыйна-прававых адносін»), а адміністрацыйныя спрэчкі, што ўзнікаюць паміж юрыдычнымі асобамі (індывідуальнымі прадпрымальнікамі) і органамі кіравання – у межах Гаспадарчага працэсуальнага кодэкса (кіраўнік 25 «Вядзенне по справах аб праверцы законнасці ненарматыўных прававых актаў, дзеянняў, бяздзейнасці дзяржаўных органаў, органаў мясцовага кіравання і самакіравання, службовых асоб»).
Гэта азначае, што скаргі грамадзян (прадпрымальнікаў, юрыдычных асоб) на дзеянні (рашэнні) органаў кіравання і службовых асоб разглядаюцца па правілах грамадзянскага (гаспадарчага) судаводства.
Зразумелая справа, што грамадзяніну (прадпрымальніку) выйграць спрэчку ў дзяржаўнага органа альбо яго службовай асобы праблематычна, асабліва з улікам таго, што суды знаходзяцца ў пэўнай залежнасці ад іншых органаў улады.
Варта адзначыць, што скаргі грамадзян (прадпрымальнікаў) рэдка даходзяць да суда, паколькі гэтаму этапу папярэднічае папярэдні разгляд скаргі ў парадку падпарадкаванасці (гэта значыць, у вышэйшым органе). Там скаргі «завісаюць» або разглядаюцца аднабока. Калі грамадзянін праз некаторы час усё ж дабіваецца судовага разгляду скаргі, то рашэнне па ёй прымаецца звычайна стандартнае – «у задавальненні скаргі адмовіць».
Такім чынам, у нашай краіне «не працуе» механізм абароны правоў і свабод грамадзян. У выніку грамадзяне застаюцца бяспраўнымі перад тварам улады і яе прадстаўнікоў. Значыць, сітуацыю трэба змяніць да лепшага. Адным з простых і легальных спосабаў можа стаць прыняцце закона, які прадаставіць грамадзянам больш надзейныя гарантыі абароны парушаных правоў і іх аднаўлення.
Асноўныя мэты і задачы рэформы
Сварэнне ў Беларусі адміністрацыйнай юстыцыі, рэалізацыя права грамадзян на судовае абскарджанне дзеянняў і рашэнняў дзяржаўных органаў, органаў мясцовага самакіравання, службовых і іншых асоб, якім даведана функцыя ажыццяўлення дзяржаўнай улады.
Крокі па рэалізацыі рэформы
Прапанаваны Закон закліканы закласці асновы для стварэння ў Беларусі адміністрацыйнай юстыцыі, гэта значыць сістэмы судоў, прызначаных для разгляду скаргаў грамадзян на дзеянні (рашэнні) органаў улады і службовых асоб. Сфера юрысдыкцыі гэтых судоў будзе паступова пашырацца, ахапляючы новыя сегменты адносін дзяржавы і грамадзян.
Судовая практыка прывядзе да фарміравання спецыялізаваных складаў па разглядзе скаргаў грамадзян у акруговых судах. З'явіцца неабходнасць стварэння ў складзе вышэйшых судоў спецыялізаваных калегій па праверцы судовых рашэнняў па гэтай катэгорыі спраў. Адпаведная калегія можа быць утворана ў структуры Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь.
На наступным этапе можа быць пастаўлена пытанне пра выдзяленне спецыялізаваных складаў адміністрацыйных судоў са структуры агульных судоў у асобную судовую сістэму. Гэта будзе азначаць стварэнне паўнавартаснай сістэмы адміністрацыйных судоў у Рэспубліцы Беларусь.
Першым крокам на гэтым шляху можа стаць прыняцце канстытуцыйнага закона «Пра права грамадзян на абскарджанне ў судзе дзеянняў і рашэнняў дзяржаўных органаў, органаў мясцовага кіравання і самакіравання, службовых і іншых асоб, якім даверана выкананне дзяржаўных функцый».
Праект
Канстытуцыйны закон Рэспублікі Беларусь
«Пра права грамадзян на абскарджанне ў судзе дзеянняў і рашэнняў дзяржаўных органаў, органаў мясцовага кіравання і самакіравання, службовых і іншых асоб, якім даверана выкананне дзяржаўных функцый»
Гэты Закон прымаецца ў мэтах рэалізацыі палажэнняў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь аб забеспячэнні правоў і свабод грамадзян Рэспублікі Беларусь (арт. 21), роўнасці ўсіх перад законам (арт. 22), недапушчальнасці адвольнага абмежавання правоў і свабод асобы (арт. 23), пра права асобы, узятай пад варту, на судовую праверку законнасці яе затрымання або арышту (арт. 25), пра права кожнага на абарону ад незаконного ўмяшання ў яго асабістае жыццё (арт. 28), а таксама пра рэалізацыю іншых правоў і свабод, прадугледжаных Канстытуцыяй і законамі Рэспублікі Беларусь.
Гэты Закон закліканы нагадаць прадстаўнікам дзяржаўных органаў, што ніхто не можа быць прымушаны да выканання абавязкаў, не прадугледжаных Канстытуцыяй і законамі Рэспублікі Беларусь, альбо да адмовы ад сваіх правоў (арт. 58), што дзяржаўныя органы, службовыя і іншыя асобы, якім даверана выкананне дзяржаўных функцый, абавязаны ў межах сваёй кампетэнцыі прымаць неабходныя меры для ажыццяўлення і абароны правоў і свабод асобы (арт. 60), што кожнаму гарантуецца абарона яго правоў і свабод кампетэнтным, незалежным і бяспрэдузятым судом у вызначаныя законам тэрміны (арт. 61).
З дня ўступлення ў сілу гэтага Закона грамадзяне Рэспублікі Беларусь, а таксама іншыя асобы, якія знаходзяцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, набываюць гарантаванае гэтым Законам права на судовую абарону сваіх правоў і свабод.
Артыкул 1. Тлумачэнне тэрмінаў, якія выкарыстоўваюцца ў гэтым Законе
Дзяржаўны орган – гэта ўтвораная ў адпаведнасці з Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь, іншымі заканадаўчымі актамі арганізацыя, якая ажыццяўляе дзяржаўна-ўладныя паўнамоцтвы ў адпаведнай сферы (галіне) дзяржаўнай дзейнасці (арт. 3 Закона «Пра дзяржаўную службу ў Рэспубліцы Беларусь»).
Органы мясцовага кіравання і самакіравання – мясцовыя Саветы дэпутатаў, выканаўчыя і распарадчыя органы (раённыя адміністрацыі ў гарадах).
Службовая асоба – асоба, якая пастаянна, часова або па спецыяльным паўнамоцтве выконвае арганізацыйна-распарадчыя або адміністрацыйна-гаспадарчыя функцыі, альбо асоба, упаўнаважаная ва ўстаноўленым парадку на здзяйсненне юрыдычна значных дзеянняў, а таксама дзяржаўны служачы, які мае права ў межах сваёй кампетэнцыі аддаваць распараджэнні або загады і прымаць рашэнні адносна асоб, не падпарадкаваных яму па службе (арт. 1.3 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях).
Іншая асоба, якой даверана выкананне дзяржаўных функцый – дзяржаўны служачы; член выбарчай камісіі; супрацоўнік праваахоўных органаў, органаў па прымусовым выкананні судовых рашэнняў; ваеннаслужачы, калі ён выконвае абавязкі па ахове дзяржаўнай мяжы, ваеннага аб'екта, ахове грамадскага парадку; іншыя асобы, прыраўнаваныя да ваеннаслужачых.
Грамадзянін – фізічная асоба, якая мае пацвярджэнне прыналежнасці да Рэспублікі Беларусь.
Іншыя асобы, якія пражываюць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь – замежныя асобы, асобы без грамадзянства, бежанцы, мігранты.
Блізкія сваякі – бацькі, дзеці, усынавіцелі (удачарыцелі), усыноўленыя (удачароныя) (далей – усыноўленыя), родныя браты і сёстры, дзед, бабка, унукі (арт. 1 Грамадзянскага працэсуальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь).
Дзеянні, якія абскарджваюцца – калектыўные або аднаасобныя дзеянні, а таксама бяздзейнасць, якія прывялі да парушэння правоў і свабод грамадзяніна, у тым ліку адмова ў прадастаўленні інфармацыі.
Рашэнні, якія абскарджваюцца – любы дакумент (у тым ліку прававы акт), прыняты дзяржаўным органам, органам мясцовага самакіравання, службовай і іншай асобай, якой даверана выкананне дзяржаўных функцый.
Парушэнне правоў і свабод грамадзян – становішча, пры якім так ці інакш пагаршаецца прававы статус грамадзяніна, а таксама яго блізкіх сваякоў.
Стварэнне перашкод для ажыццяўлення грамадзянінам правоў і свабод – устанаўленне дадатковых умоў (патрабаванняў) для рэалізацыі гарантаваных Канстытуцыяй і законамі Рэспублікі Беларусь правоў і свабод грамадзян, а таксама забарон на іх выкарыстанне (часовае або пастаяннае).
Артыкул 2. Права грамадзян Рэспублікі Беларусь на зварот у суд
Кожны грамадзянін, іншая асоба, якая знаходзіцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, мае права звярнуцца са скаргай у суд, калі лічыць, што дзеяннямі (рашэннямі) дзяржаўных органаў, органаў мясцовага кіравання і самакіравання, службовых або іншых асоб, якім даверана выкананне дзяржаўных функцый, парушаны яго правы і свабоды.
Грамадзянін мае права абскардзіць таксама бяздзейнасць з боку названых суб'ектаў пры ўмове, калі гэта істотным чынам пагоршыла яго становішча.
Артыкул 3. Межы абскарджання дзеянняў (рашэнняў)
Да дзеянняў (рашэнняў) дзяржаўных органаў, органаў мясцовага кіравання і самакіравання, службовых і іншых асоб, якім даверана выкананне дзяржаўных функцый, адносяцца дзеянні (рашэнні), у выніку якіх парушаны правы і свабоды грамадзяніна, створаны перашкоды для ажыццяўлення грамадзянінам яго правоў і свабод або на грамадзяніна незаконна ўскладзена якая-небудзь абавязнасць ці ён незаконна прыцягнуты да якой-небудзь адказнасці.
Скаргі на дзеянні (рашэнні) адміністрацыі прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый, грамадскіх аб'яднанняў і іх службовых асоб, камандзіраў воінскіх часцей, а таксама прыраўнаваных да іх арганізацый, падаюцца ў парадку, прадугледжаным артыкулам 335 Грамадзянскага працэсуальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь, а таксама ў ведамасных нарматыўных актах.
Дзеянне гэтага Закона не распаўсюджваецца на справы (матэрыялы), якія разглядаюцца ў судовым парадку.
У адпаведнасці з законамі Рэспублікі Беларусь можа быць прадугледжаны іншы парадак абскарджання незаконных дзеянняў (рашэнняў).
Артыкул 4. Падача скаргі
Скарга можа быць пададзена грамадзянінам, правы якога парушаны, або яго прадстаўніком, а таксама па хадайніцтве грамадзяніна - прадстаўніком грамадскай арганізацыі.
Скарга падаецца па выбары грамадзяніна альбо ў суд па месцы яго жыхарства, либо ў суд па месцы знаходжання дзяржаўнага органа, органа мясцовага кіравання і самакіравання, службовай асобы або іншай асобы, якой даверана выкананне дзяржаўных функцый.
Падача скаргі аплачваецца дзяржаўнай пошлінай ва ўстаноўленым памеры. Суд мае права з улікам эканамічнага становішча грамадзяніна вызваліць яго ад выплаты пошліны або паменшыць яе памер.
Артыкул 5. Права грамадзяніна на адшкадаванне маёмаснай і (або) маральнай шкоды
У скарзе або ў дапаўненне да яе грамадзянін мае права ўказаць на адшкадаванне маёмаснай і (або) маральнай шкоды, якая была яму прычынена ў сувязі з незаконнымі дзеяннямі (рашэннем).
Патрабаванне аб адшкадаванні шкоды павінна быць дакументальна пацверджана.
Артыкул 6. Тэрміны звароту са скаргай
Для падачы скаргі на незаконныя дзеянні (рашэнні) устанаўліваецца трохмесячны тэрмін з моманту, калі грамадзянін даведаўся пра парушэнне сваіх правоў і свабод.
Тэрмін падачы скаргі, прапушчаны па ўважлівай прычыне, можа быць адноўлены судом.
На працягу названага тэрміну грамадзянін мае права запатрабаваць ад дзяржаўнага органа, органа мясцовага кіравання і самакіравання, службовай асобы або іншай асобы, якой даверана выкананне дзяржаўных функцый, тлумачэння прычын, а таксама адмены неправамерных дзеянняў (рашэнняў).
Артыкул 7. Парадак разгляду скаргі
Скарга на дзеянні (рашэнні) дзяржаўнага органа, органа мясцовага кіравання і самакіравання, службовай асобы або іншай асобы, якой даверана выкананне дзяржаўных функцый, разглядаецца судом па правілах грамадзянскага судаводства з улікам асаблівасцей, устаноўленых гэтым Законам.
Пры разглядзе скаргі на дзяржаўны орган, орган мясцовага кіравання і самакіравання, службовую асобу або іншую асобу, якой даверана выкананне дзяржаўных функцый, ускладаецца працэсуальны абавязак дакументальна даказаць законнасць абскарджваных дзеянняў (рашэнняў).
Грамадзянін абавязаны пацвердзіць факт парушэння сваіх правоў і свабод, а таксама дакументальна пацвердзіць наяўнасць маёмаснай і (або) маральнай шкоды і яе памер.
Грамадзянін мае права даручыць вядзенне справы свайму прадстаўніку.
У якасці прадстаўніка грамадзяніна можа выступаць Упаўнаважаны по правах чалавека, адвакат, іншая асоба, упаўнаважаная грамадзянінам.
Артыкул 8. Адказнасць за адмову ў разглядзе скаргі
Усе скаргі грамадзян падлягаюць рэгістрацыі ў канцылярыі суда і накіроўваюцца на разгляд адпаведнага суддзі.
Рашэнне пра адмову ў разглядзе скаргі ў сувязі з непадведамаснасцю або па іншых прычынах можа быць абскарджана ў парадку, устаноўленым Грамадзянскім працэсуальным кодэксам Рэспублікі Беларусь.
За незаконную адмову ў разглядзе скаргі (адмову ў правасуддзі) устанаўліваецца адказнасць у адпаведнасці з законам.
Артыкул 9. Склад суда
Скаргі на дзеянні (рашэнні) могуць разглядацца як аднаасобна суддзёй, так і ў складзе трох суддзяў.
Рашэнне пра склад суда прымаецца старшынёй адпаведнага суда.
Артыкул 10. Рашэнне суда па скарзе
Па выніках разгляду скаргі суд выносіць рашэнне.
У выпадку brute прызнання скаргі абгрунтаванай суд прызнае абскарджванае дзеянне (рашэнне) незаконным, абавязвае задаволіць патрабаванні грамадзяніна, у тым ліку пра адшкадаванне шкоды, адмяняе прымененыя да яго меры адказнасці альбо іншым шляхам аднаўляе яго парушаныя правы і свабоды.
Адносна дзяржаўных служачых, якія здзейснілі дзеянні (прынялі рашэнне), прызнаныя незаконнымі, суд мае права вынесці асобнае вызначэнне пра парушэнне абавязку дзяржаўнага служачага (арт. 21 Закона «Пра дзяржаўную службу ў Рэспубліцы Беларусь»).
Адшкадаванне шкоды, прычыненай грамадзяніну незаконнымі дзеяннямі (рашэннем), ажыццяўляецца ў парадку, устаноўленым Грамадзянскім кодэксам Рэспублікі Беларусь.
У выпадку, калі абскарджванае дзеянне (рашэнне) суд прызнае такім, што не парушае правоў і свабод грамадзяніна, то ён адмаўляе ў задавальненні скаргі.
Артыкул 11. Парадак абскарджання рашэння
Рашэнне суда па скарзе можа быць абскарджана ў парадку, устаноўленым Грамадзянскім працэсуальным кодэксам Рэспублікі Беларусь.
Артыкул 12. Выкананне рашэння суда
Рашэнне суда, якое ўступіла ў законную сілу, з'яўляецца абавязковым для ўсіх дзяржаўных органаў, органаў мясцовага кіравання і самакіравання, грамадскіх аб'яднанняў, службовых асоб, дзяржаўных служачых і грамадзян і падлягае выкананню на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь.
Рашэнне суда накіроўваецца бакам не пазней за дзесяць дзён пасля ўступлення рашэння ў законную сілу.
Пра выкананне рашэння павінна быць паведамлена суду не пазней чым у месячны тэрмін з дня атрымання рашэння суда. У выпадку невыканання рашэння суд, а таксама іншыя ўпаўнаважаныя органы прымаюць меры, прадугледжаныя заканадаўствам Рэспублікі Беларусь.
Артыкул 13. Размеркаванне судовых выдаткаў, звязаных з разглядам скаргі
Судовые выдаткі, звязаныя з разглядам скаргі, могуць быць ускладзены судам на грамадзяніна, калі суд вынесе рашэнне пра адмову ў задавальненні скаргі, альбо на дзяржаўны орган, орган мясцовага кіравання і самакіравання, службовую асобу або іншую асобу, якой даверана выкананне дзяржаўных функцый, калі суд устануе, што іх дзеянні (рашэнні) былі незаконнымі.
Артыкул 14. Парадак уступлення Закона ў сілу
Гэты Закон уступае ў сілу праз 30 дзён пасля яго афіцыйнага апублікавання.
Органы, якія прымаюць рашэнне
Парламент
Канстытуцыйны Суд
Вярхоўны Суд